भुलेश्वर मंदिरात स्त्री गजमुख ‘वैनायकी’चे दुर्मिळ शिल्पदर्शन! तीन सप्तमातृकांच्या शिल्पसमूहात गणेशाचे स्त्रीरूप; प्राचीन मूर्तिशिल्पकलेचा अद्भुत ठेवा प्रकाशात

गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर पुरंदरच्या जयाद्री पर्वतरांगांमध्ये वसलेल्या ऐतिहासिक भुलेश्वर-येवतेश्वर मंदिरातील प्राचीन शिल्पवैभव पुन्हा एकदा अभ्यासकांचे लक्ष वेधून घेत आहे. मंदिरातील तीन सप्तमातृकांच्या शिल्पसमूहात आढळणारे स्त्री गजमुख ‘वैनायकी’चे दुर्मिळ शिल्प भारतीय मूर्तिशास्त्रातील वैशिष्ट्यपूर्ण शिल्पपरंपरेची साक्ष देत असून, भग्नावस्थेतही त्याचे कलात्मक आणि धार्मिक महत्त्व स्पष्टपणे जाणवते.

भुलेश्वर मंदिर हे प्राचीन मंदिर स्थापत्य आणि शिल्पकलेचा समृद्ध वारसा जपणारे महत्त्वाचे स्थळ आहे. मंदिराच्या परिसरात कुंभ, कमळ, कीर्तिमुख, मकर, पाने-फुले यांसह रामायण-महाभारतातील प्रसंग, विविध देवी-देवतांची रूपे तसेच तत्कालीन निसर्ग आणि वन्यजीवनाचे अनेक संदर्भ दगडात कोरलेले आढळतात.

याच शिल्पवैभवात वैनायकीचे स्त्रीरूप विशेष लक्षवेधी ठरते. गजमुखी स्त्रीदेवता म्हणून ओळखली जाणारी वैनायकी ही गणेशाचे शक्तिरूप मानली जाते. प्राचीन धार्मिक आणि शिल्पपरंपरेत तिचा उल्लेख आढळतो. चौसष्ट योगिनी परंपरेतही तिचे स्थान मानले जाते. विविध ग्रंथपरंपरांमध्ये तिला विनायकी, गणेश्वरी, लंबोदरी अशा नावांनी संबोधले गेले आहे.

भुलेश्वर येथील या शिल्पात वैनायकी पद्मासनात, सालंकृत स्वरूपात बसलेली दिसते. तिच्या खाली मूषक हे वाहनही कोरलेले आहे. विशेष म्हणजे येथे वैनायकीचे स्वतंत्र शिल्पपट्टीतील रूप नसून, सप्तमातृकांच्या शिल्पसमूहात तिचे हे दुर्मिळ स्त्रीरूप साकारलेले आहे. त्यामुळे या शिल्पाचे मूर्तिशास्त्रीय महत्त्व अधिक अधोरेखित होते.

येथील गुरव पुजारी विनय गुरव यांनी या शिल्पाविषयी माहिती देताना सांगितले की, मंदिर परिसरातील अशा वैशिष्ट्यपूर्ण शिल्पांची माहिती आणि प्रतिकृती दर्शविणारे शिलालेख अथवा माहितीफलक उभारले गेले पाहिजेत. त्यामुळे भाविक आणि पर्यटकांना केवळ शिल्पसौंदर्याचा आनंद घेता येणार नाही, तर या प्राचीन शिल्पांच्या स्थापत्यशास्त्रीय आणि ऐतिहासिक संदर्भांचाही अभ्यास करता येईल.

महाराष्ट्रातील वेरूळच्या कैलास लेण्यांपासून सातारा परिसरातील पाटेश्वरच्या प्राचीन शिवलिंग समूहापर्यंत विविध ठिकाणी गणेशाच्या शक्तिरूपाशी संबंधित शिल्पपरंपरेचे संदर्भ आढळतात. त्या पार्श्वभूमीवर भुलेश्वर येथील वैनायकीचे शिल्प हे केवळ धार्मिक श्रद्धेचे प्रतीक न राहता भारतीय मूर्तिशास्त्र, मंदिर स्थापत्य आणि प्राचीन स्त्रीदेवता उपासना यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा पुरावा ठरू शकते.

सप्तमातृका शिल्पपरंपरेचा विकास प्राचीन काळात झाल्यानंतर मध्ययुगीन शक्तिपूजक परंपरांमध्ये विविध स्त्रीदेवतांच्या रूपांना विशेष स्थान प्राप्त झाले. या दीर्घ शिल्पपरंपरेचा एक दुर्मिळ ठसा भुलेश्वरच्या दगडी शिल्पांमध्ये आजही जिवंत असल्याचे दिसून येते.

मंदिरातील अनेक शिल्पे काळाच्या ओघात भग्न झाली असली तरी त्यांचे कलात्मक सौंदर्य आणि ऐतिहासिक वैशिष्ट्य अद्याप टिकून आहे. त्यामुळे भुलेश्वर हे केवळ धार्मिक पर्यटनाचे केंद्र न राहता इतिहास, पुरातत्त्व, मूर्तिशास्त्र, स्थापत्य आणि सांस्कृतिक वारशाचा अभ्यास करणाऱ्या संशोधकांसाठी महत्त्वाचे केंद्र ठरू शकते.

पुरातत्त्वीय संरक्षणाखाली असलेल्या या ऐतिहासिक मंदिरातील अशा दुर्लक्षित आणि वैशिष्ट्यपूर्ण शिल्पांकडे अधिक गांभीर्याने पाहण्याची गरज असून, त्यांची शास्त्रीय नोंद, माहितीफलक आणि संवर्धन यासाठी विशेष प्रयत्न होणे आवश्यक आहे.